“Als je eenmaal leert kijken door de ogen van leerlingen kun je niet meer anders”

Interview met Gijs Bouwer van het Gerrit van der Veen College over Lesson Study.

04-09-2019 | 11:05

Op het Gerrit van der Veen College in Amsterdam-Zuid maakt Lesson Study deel uit van het keuzemenu voor professionalisering, met vraaggestuurd onderwijs als uitgangspunt. Teamleider Gijs Bouwer vertelt over de kennismaking met de methodiek en het daaropvolgende implementatieproces: “Een lesobservatie samen met 100 collega’s maakt een onvergetelijke indruk”.

Gijs Bouwer, docent biologie, is teamleider van havo 3, 4 en 5. Hij schetst de leerlingenpopulatie op ‘het Gerrit van der Veen’: “In algemene zin zijn onze leerlingen, afkomstig uit de hele stad en daarbuiten, iets minder gericht op cognitief presteren en wat meer op de sociale context. Dat heeft ook te maken met ons kunst- en cultuurprofiel. Het is een school waarvan de leerlingen zeggen dat je er kunt zijn wie je bent, in een open en veilige setting. Iedereen weet zich gekend. Ze worden uitgedaagd zich optimaal te ontwikkelen vanuit de eigen vraag- en leerbehoeften”.

Nieuwe onderwijsvisie
Dat laatste was niet altijd vanzelfsprekend. In november 2016 kreeg de school een kritisch rapport van de Onderwijsinspectie over de leskwaliteit op het vwo. Dat kwam als een schok maar bood ook een kans, vertelt Bouwer: “Er was net een nieuwe directeur aangetreden en we waren ons aan het herbezinnen op het onderwijs. De inhoudelijke kritiek van de inspectie hielp daarbij. Van oudsher waren we een frontaal klassikale school, maar nu moest het roer om”. Het proces dat volgde heeft geleid tot een herziening van de visie en een aantal nieuwe schoolbrede doelen. Het vormde tevens de opmaat naar het werken in en aan een professionele, lerende cultuur. Hoe heeft de schoolleiding dit - samen met het docententeam - aangepakt? Gijs Bouwer: “De basis van onze nieuwe onderwijsvisie is vraag- en doelgericht onderwijs, waarbij de leervraag van de leerling het uitgangspunt is. Als eerste zijn de schoolleiders veel lessen gaan observeren: wat gaat goed, wat niet? Vandaaruit hebben we doelen vastgesteld inclusief een plan voor professionele ontwikkeling. Daarbij is op een bijzondere manier gebruikgemaakt van ouderbetrokkenheid”. Rector Jan-Willem Dienske gaf in een brief openheid van zaken aan de ouders en stelde hen de vraag: ‘wie kan ons helpen’? Het toeval wilde dat de dochter van de toenmalige collegevoorzitter van de VU een van de leerlingen was. Hij bracht de schoolleiding op het spoor van Lesson Study VU.  

Vakoverstijgende teams
Om kennis te maken met Lesson Study bezocht Bouwer samen met een groep collega’s de jaarlijkse Lesson Study NL conferentie. “De opleiders van de VU zeiden: ga maar kijken of het bij jullie past. Indrukwekkend was de onderzoeksles op de conferentie, die we met meer dan 100 mensen hebben geobserveerd! Zo’n onderzoeksles hebben we overigens in januari jl. op een studiedag in de aula ook met het hele docententeam gedaan. Het merendeel van de collega’s was na de conferentie meteen enthousiast, maar weerstand was er ook: kost het niet te veel tijd, wat levert het ons op? We besloten Lesson Study samen met de VU uit te proberen, in eerste instantie met twee groepen van onder andere docenten Frans, Duits en scheikunde”. Lesson Study wordt vaak ingezet voor vaksecties. Waarom koos de school voor vakoverstijgende teams? “De onderzoeksvraag was hoe we leerlingen kunnen motiveren en activeren”, aldus Bouwer. “Normaal gesproken stem je dat als docent alleen af met je eigen team of sectie maar op deze manier denken collega’s mee vanuit de eigen vakdidactiek en dat maakt het juist zo krachtig. De Lesson Study groep blijft het hele schooljaar samen want als je eenmaal gewend bent aan elkaar, levert het proces meer op.” 

Schoolbreed uitrollen
Inmiddels zijn er in het vorige schooljaar naar tevredenheid twee Lesson Study cycli gedraaid; dit jaar is opgeschaald naar vier cycli. Het streven is om Lesson Study schoolbreed in te zetten. Twee docenten hebben de opleiding procesbegeleider gedaan bij de VU en begeleiden inmiddels collega’s. Bouwer is enthousiast: “De grootste opbrengst is naar mijn mening dat je leert om door de ogen van een leerling te kijken. Als je dat eenmaal hebt gedaan, kun je niet meer terug. De feedback van leerlingen is dus waardevol, maar ook het bij elkaar in de klas kijken. Ik zie het als slow learning: het opdoen van nieuwe inzichten en overtuigingen, het oprekken van het denken over onderwijs en leren. En dat is meer dan het aanleren van praktische vaardigheden”. 

Ontwikkelen en experimenteren
“Ons doel is dat in 2022 jaar 80% van de docenten een Lesson Study cyclus heeft gedaan maar de onderwijspraktijk, met veel parttimers en wisselende lesroosters, maakt dat het niet altijd lukt om een groep bij elkaar te houden en voldoende tijd vrij te maken voor een intensief traject. Toch houden we vast aan onze professionaliseringsaanpak. Leraren kunnen gebruik gaan maken van een keuzemenu voor scholing, zoveel mogelijk in maatwerktrajecten. Naast Lesson Study is dit bijvoorbeeld een mentortraining of een module voor pedagogisch-didactisch handelen die onze schoolopleider verzorgt. Ondertussen moeten we bezuinigen en vragen we daarom vaak subsidies voor professionalisering van rijk en gemeente aan. Ons ideaalbeeld is dat het op het Gerrit van der Veen College vanzelfsprekend is om je als docent te blijven ontwikkelen. Daar hoort de ruimte bij om te onderzoeken en te experimenteren in een veilige, doordachte context. Het belangrijkste is echter dat je in gesprek blijft met elkaar en met de leerlingen over wat goed onderwijs is. Lesson Study helpt ons daarbij”. 

Het Gerrit van der Veen College in Amsterdam-Zuid is een kleine school voor havo/vwo met zo’n 880 leerlingen en 90 medewerkers, waarvan 75 docenten. Creativiteit en cognitie gaan hand in hand en versterken elkaar: de school heeft een cultuurprofiel. Naamgever Gerrit Jan van der Veen was beeldend kunstenaar. Er gaat veel aandacht uit naar kunst: leerlingen in de onderbouw hebben gemiddeld vijf lessen tekenen, handvaardigheid, muziek en theater per week en de kunstvakken zijn, net als filosofie, eindexamenvakken.